Sáng hôm ấy tôi mở cuốn lịch mổ ra, cầm bút gạch đi mấy dòng đã hẹn. Bàn tay này gần hai mươi lăm năm nay quen viết thêm ca vào lịch hơn là quen xóa bớt đi. Vậy mà sáng ấy nó cứ gạch, một nét, rồi một nét nữa — để chừa trống buổi sáng tháng Bảy cho một chuyến lên Sơn La.
Đi cùng tôi là bác sĩ Nguyễn Ngọc Tuấn, người đã đứng chung ê-kíp với tôi nhiều năm, quen tay tôi đến mức có khi chưa cần tôi nói đã biết nên đưa dụng cụ nào. Chúng tôi lên đó tham gia một chương trình phẫu thuật nhân đạo cho trẻ em, do Sở Y tế tỉnh Sơn La tổ chức. Không phải đi nghỉ. Cũng chẳng phải một hội nghị chuyên môn nào.
Đường lên vùng cao dài, cứ quanh co mãi, mỗi khúc cua lại bỏ xa thêm một chút cái nhịp quen thuộc dưới xuôi. Tôi ngồi nhìn ra ngoài cửa xe, để những mái nhà lùi dần phía sau, trong lòng vừa nhẹ đi một chút, vừa lặng đi một chút. Có những chuyến đi như thế — không nằm trong cuốn lịch mổ nào — mà mãi đến lúc về tôi mới hiểu nó nhắc mình nhớ ra điều gì.
Đôi tay đã quen đường mổ
Tôi làm nghề này đã lâu, đủ lâu để đôi tay tự biết việc trước cả cái đầu. Gần hai mươi lăm năm ấy, phần lớn tôi đứng trong phòng mổ của một bệnh viện lớn giữa thủ đô, nơi gần như mọi thứ đều có đủ. Những ca tạo hình mà người ta quen gọi là thẩm mỹ, tay tôi làm đến mức thành nếp — đường nào cần chậm, chỗ nào cần dừng, khi nào thì buông.
Nói ra thì hơi lạ, nhưng có những buổi tôi đứng dậy sau một ca trơn tru, gỡ đôi găng, mà trong người cứ thấy trống một khoảng. Ca đẹp, mọi thứ đúng ý, chẳng có gì để chê. Vậy mà vẫn trống. Cái khoảng trống ấy nó không ồn ào, chỉ lặng lẽ đặt vào tôi một câu hỏi mà tôi thường gạt đi cho qua: đôi tay này, mình rèn nó kỹ đến vậy, tỉ mẩn với nó ngần ấy năm, rốt cuộc là để làm gì?
Tôi không giỏi trả lời những câu như thế. Chỉ là lần này, ngồi trên chuyến xe bò lên dốc Sơn La, tôi lờ mờ nhận ra câu trả lời có lẽ không nằm ở phòng mổ đủ đầy dưới Hà Nội. Nó đang chờ tôi ở một nơi khác.
Những gương mặt nhỏ ở bản xa
Ở những vùng núi xa như Sơn La, có những đứa trẻ sinh ra đã mang sẵn một khiếm khuyết trên gương mặt. Một vết hở môi. Một dấu vết khác thường mà em không chọn, không gây ra, chỉ là tự nhiên đặt lên người em từ lúc lọt lòng. Những khiếm khuyết như thế, ở thành phố, phần nhiều xử lý được, mà lại xử lý sớm, từ khi em còn rất bé.
Đứng ở chỗ đủ đầy quá lâu, đôi khi tôi quên mất rằng chỉ cách Hà Nội mấy trăm cây số, có những điều tưởng đơn giản lại chẳng đơn giản chút nào. Với nhiều gia đình ở bản, đường thì xa, cái nghèo thì bám lấy từng ngày, chỉ riêng một quãng về xuôi để đưa con đi khám thôi đã là gánh nặng cha mẹ không kham nổi. Người lớn còn lo cái ăn trước đã. Cái khiếm khuyết của con, thương thì thương đứt ruột, vẫn đành gác lại, rồi gác mãi.
Thế là nó cứ theo đứa trẻ mà lớn lên. Không chỉ in trên da thịt. Nó còn lặng lẽ in vào cách em nhìn về chính mình, mỗi lần đứng giữa đám bạn. Đứa trẻ nào rồi cũng có lúc soi mình trong mắt người khác, và một đứa trẻ mang khiếm khuyết thường biết điều đó rất sớm. Em hiểu mình khác. Em hiểu trước cả khi có ai kịp nói với em một lời.
Tôi kể những điều này ra không phải để ai mủi lòng. Chỉ là khi đã ngồi đối diện một gương mặt như thế rồi, người ta khó mà nghĩ đây chỉ là một ca kỹ thuật. Đó là một đứa trẻ. Và đứa trẻ ấy còn cả một quãng rất dài để lớn.
Một mũi khâu thì vẫn là một mũi khâu
Có lần một người hỏi tôi, hỏi rất thật chứ không có ý gì: đi mổ thiện nguyện trên vùng cao thế, liệu mình có làm cẩn thận như khi mổ cho một người khách ở phòng mổ riêng giữa Hà Nội không. Tôi hiểu vì sao người ta hỏi vậy. Người ta vẫn ngầm tin ở đâu trả tiền thì ở đó được chăm chút hơn, cũng là lẽ thường.
Với tôi thì nó chưa bao giờ là hai chuyện khác nhau.
Tôi không biết giải thích sao cho gọn, nên chỉ kể thật thế này. Một mũi khâu, khi tôi cúi xuống làm, trong đầu tôi không có chỗ cho ý nghĩ đây là mũi khâu trả tiền hay mũi khâu không công. Tay tôi không phân biệt được điều đó. Nó chỉ biết trước mặt có một vết cần khép lại, và phải khép sao cho gọn nhất, khéo nhất, để mai này em lớn lên, cái vết cũ ấy mờ dần đi theo em, càng ít để lại dấu càng tốt.
Ở những chuyến đi như vậy, tôi và bác sĩ Tuấn cũng làm đúng như cách vẫn làm ở nhà. Vẫn xem kỹ từng em trước khi đụng dao. Vẫn tự tay chuẩn bị, tự kiểm lại từng bước, không cắt bớt một khâu nào cho nhanh. Từ lúc nhìn em lần đầu đến khi buộc mũi chỉ cuối cùng, vẫn là tay này — tôi chưa bao giờ quen được cái việc đứng ngoài khi con dao đã mở. Có lẽ đó là tật của tôi. Một mũi khâu thì vẫn là một mũi khâu, dù nó nằm trên gương mặt một em bé người Mông ở bản xa, hay trên cơ thể một người mẹ vừa sinh con giữa Hà Nội. Sự tỉ mỉ ấy không phải thứ mình bật lên khi có người trả tiền rồi tắt đi khi làm miễn phí. Gần hai mươi lăm năm rồi, nó ngấm vào tay thành một thói quen, có muốn bỏ cũng không bỏ được.
Vì sao ngày xưa tôi chọn cầm dao mổ
Ngồi trên chuyến xe ấy, tôi tự nhiên nhớ lại vì sao ngày xưa mình lại chọn con dao mổ, giữa bao nhiêu ngả đường khác nhẹ nhàng hơn.
Thật ra, điều giữ tôi gắn bó với nghề lâu đến vậy không nằm ở những ca làm đẹp. Người ta hay nhớ đến tôi qua những đường nét được chỉnh cho hài hòa hơn. Nhưng nếu chỉ có thế, tôi không chắc mình đã đứng được bên bàn mổ ngần ấy năm. Cái giữ tôi lại là một điều căn bản hơn, điều mà hồi còn là sinh viên y khoa tôi đã mơ hồ cảm thấy, dù khi ấy chưa đủ chữ để gọi tên: bàn tay của một người làm phẫu thuật, suy cho cùng, là để sửa lại những gì cuộc đời đã lỡ làm chưa trọn vẹn trên thân thể một con người.
Cái "chưa trọn vẹn" ấy, càng làm nghề tôi càng gặp lại ở nhiều dáng người khác nhau. Có khi là vết hở trên môi một đứa trẻ vùng cao. Có khi là một người mẹ, sau lần vượt cạn, đứng trước gương mà không còn nhận ra hình dáng mình thuở con gái — cái cơ thể ấy chị đã đánh đổi để đổi lấy một sinh linh. Tôi đã ngồi nghe nhiều người mẹ nói về điều đó, giọng ngập ngừng như đang xin lỗi ai. Nên tôi muốn nói thế này, một lần cho rõ: mong được trở lại là chính mình sau ngần ấy đánh đổi, chưa bao giờ là một đòi hỏi ích kỷ cả.
Đôi tay tôi có mặt là để đỡ lấy những cái "chưa trọn vẹn" như thế. Không phải để phán xét ai đáng hay không đáng. Chỉ là để làm lành lại, dù chỉ một phần.
Điều tôi mang về sau mỗi chuyến đi
Nói thật, tôi ngại nhất là kể ra những chuyến đi như thế này. Bởi kể ra, người ta dễ nghĩ mình muốn khoe lòng tốt. Mà điều đó thì tôi chẳng có gì để nói.
Nếu phải thành thật, những chuyến như lần lên Sơn La cho tôi nhiều hơn là tôi cho đi. Cái khoảng trống tôi mang theo từ phòng mổ dưới xuôi, lạ thay, lại được lấp đầy ở một nơi thiếu thốn đủ thứ. Một đứa trẻ ở bản, không quen biết, chẳng nói với tôi một lời, vậy mà lặng lẽ đặt lại vào tay tôi đúng câu hỏi tôi vẫn né tránh: đôi tay này rèn để làm gì. Và lần này thì tôi có câu trả lời.
Cho nên tháng Bảy này lên Sơn La, tôi không nghĩ mình đang đi làm từ thiện. Tôi không quen với chữ ấy, thấy nó rộng quá so với việc mình làm. Tôi chỉ đang mang đôi tay đã quen đường mổ của mình trở về đúng cái việc nó được sinh ra để làm, ở một nơi mà nó được cần đến nhiều hơn một chút. Dù là trong phòng mổ giữa Hà Nội hay ở một bản xa Sơn La, thì rốt cuộc nó vẫn chỉ làm mỗi một việc thôi.
Nên nếu bạn cũng đang mang trên mình một dấu vết nào đó khiến mình ngại ngần — của bản thân, hay của một người mình thương — thì đừng vội quyết định gì cả. Khi nào tiện, cứ đến ngồi xuống, kể cho tôi nghe một câu chuyện đã. Có những chuyện, nói ra với nhau rồi mới biết nên làm gì tiếp. Không có gì phải vội.
Mong câu chuyện nhỏ này ở lại với bạn một chút, như cách nó vẫn ở lại với tôi sau mỗi chuyến đi không nằm trong lịch mổ.